Sjukdomar og skadedyr på raud lungeurt

Raud lungeurt er vanlegvis ei robust staude, men tett bladverk, høg luftfukt og svekte røter kan opne for sjukdomar. Mjøldogg er det mest synlege problemet, medan rot- og kroneròte kan utvikle seg meir skjult. Sniglar og enkelte sugande insekt kan skade unge blad, særleg i fuktige og lune område. God plassering, balansert vatning og regelmessig kontroll er dei viktigaste førebyggjande tiltaka.

Mjøldogg og andre bladflekkar

Mjøldogg viser seg som eit kvitt eller gråkvitt belegg på bladoversida. Angrepet startar ofte i varmt vêr når jorda er tørr, men lufta rundt blada er fuktig. Tette plantar og dårleg luftsirkulasjon aukar risikoen. Sjukdomen er sjeldan dødeleg, men han reduserer prydverdien og kan svekkje planten.

Fjern sterkt angripne blad med ei rein saks. Legg ikkje sjukt materiale i ein kald kompost der soppsporane kan overleve. Reiskapen bør vaskast etter bruk for å hindre spreiing. Nye blad kjem ofte friskt tilbake dersom vekstforholda blir betre.

Stabil jordfukt er eit viktig tiltak mot mjøldogg. Planten blir meir mottakeleg når røtene vekslar mellom kraftig tørke og mykje vatn. Vatn ved bakken og unngå hyppig dusjing over bladverket. Tynn ut naboplanter dersom lufta står stille i bedet.

Mørke eller brune bladflekkar kan skuldast fleire ulike soppar. Flekkane kan ha lyse midtparti, mørke kantar eller gul sone rundt skaden. Fjern skadde blad og reduser langvarig bladfukt. Dersom angrepet kjem att kvart år, bør planten få ein luftigare plass.

Rotròte og skadar ved plantebasen

Rotròte oppstår oftast i jord som er våt over lang tid. Røtene blir brune, mjuke og ute av stand til å ta opp vatn. Planten kan då henge sjølv om jorda er fuktig. Dette symptomet blir ofte mistolka som tørke, noko som fører til endå meir skadeleg vatning.

Grav forsiktig rundt ein svekt plante for å undersøkje rotsona. Friske røter er faste og lyse, medan rotne røter er mørke og kan lukte surt. Fjern alt skadd vev med ein rein kniv. Dersom berre ein liten del av planten er frisk, kan denne plantast på nytt i veldrenert jord.

Kroneròte utviklar seg ved overgangen mellom røter og bladverk. Problemet blir fremja av djup planting, tjukt dekkmateriale og jord som ligg tett inn mot vekstpunktet. Plantens sentrum kan bli mjukt og mørkt. Tidleg oppdaging gir størst sjanse for å redde friske sideskot.

Førebygging er langt meir effektivt enn behandling av omfattande råte. Forbetr tung jord før planting og unngå plassar der vatnet samlar seg. Hald organisk dekke borte frå plantekrona. Del svært tette tuer slik at luft og lys kjem inn mellom vekstpunkta.

Sniglar og sneglar

Sniglar et uregelmessige hol i blada og kan skade unge skot heilt ned til bakken. Dei er mest aktive om natta og i fuktig vêr. Slimspor på blad eller jord avslører ofte problemet. Nyleg delte og nyplanta individ er særleg utsette.

Kontroller plantene tidleg om morgonen eller etter mørkret. Manuell innsamling kan vere effektiv i mindre hagar. Sjå også under steinar, plankar og tette planterestar der sniglane gøymer seg. Regelmessig innsats gir betre resultat enn sporadiske tiltak.

Hald området rundt planten ryddig utan å fjerne alt organisk liv frå jorda. Tjukke lag med grovt, fuktig materiale kan gi sniglane gode skjulestader. Eit moderat og luftig dekkmateriale er derfor betre enn eit svært tjukt lag. Vatn om morgonen slik at jordoverflata blir mindre fuktig om natta.

Biologisk eller godkjend sniglemiddel kan nyttast ved store angrep. Følg alltid bruksrettleiinga og ta omsyn til husdyr og nyttedyr. Middelet bør kombinerast med betre hygiene og færre skjulestader. Eitt tiltak åleine gir sjeldan varig kontroll.

Bladlus, midd og andre smådyr

Bladlus kan samle seg på mjuke skot og undersida av unge blad. Dei syg plantesaft og kan føre til krølla eller deformert vekst. Klebrig honningdogg på blada er eit vanleg teikn. Maur rundt planten kan også tyde på at bladlus er til stades.

Eit kraftig, men kontrollert vassprut kan fjerne små koloniar. Gjenta behandlinga etter nokre dagar dersom bladlusa kjem tilbake. Marihøner, gullauger og blomsterfluger er naturlege fiendar som bør vernast. Unngå breittverkande insektmiddel som også drep desse nyttedyra.

Midd trivst ofte under varme og tørre forhold. Skaden viser seg som fine, lyse prikkar og etter kvart matt eller bronsefarga bladverk. Svært små spinntrådar kan finnast mellom blad og stenglar. Stabil jordfukt og høgare luftfukt rundt planten kan redusere problemet.

Bladvepslarver eller andre larver kan av og til gnage på bladverket. Inspiser undersida av skadde blad og fjern larvene for hand. Eit moderat angrep skadar sjeldan ein etablert plante alvorleg. Tiltak er først nødvendige når store delar av bladverket blir etne.

Førebygging og plantesunnheit

Start med friske plantar frå ein påliteleg produsent eller frå eit friskt felt i eigen hage. Kontroller blad, røter og plantebase før utplanting. Unngå individ med flekkar, mjuke røter eller synlege skadedyr. Ei kort periode i isolasjon kan vere nyttig dersom du har mange verdifulle plantar.

Rett planteavstand gir luft mellom tuene og reduserer langvarig bladfukt. Tette felt kan delast eller tynnast når dei byrjar å vekse inn i kvarandre. Fjern visne blad gjennom sesongen. Reint planteområde gjer det også lettare å oppdage nye symptom tidleg.

Balansert gjødsling styrkjer plantevevet, medan for mykje nitrogen gjer blada mjuke. Bruk kompost eller svak organisk gjødsel i moderate mengder. Unngå gjødsling seint i sesongen. Modent vev toler både sjukdom og vinterkulde betre enn sein, mjuk nyvekst.

Observer plantene regelmessig i staden for å vente til skaden er omfattande. Små endringar i bladfarge, vekst og spenst kan gi tidlege signal. Noter gjerne når problema oppstår og korleis vêret har vore. Slik blir det lettare å finne den underliggjande årsaka og velje eit presist tiltak.