Planting og formeiring av raud lungeurt i skuggehagen

Raud lungeurt etablerer seg best når røtene får ein sval, moldrik og jamt fuktig vekseplass. God jordførebuing er viktigare enn store mengder gjødsel, fordi planten først og fremst treng eit stabilt rotmiljø. Han kan formeirast ved deling, frø eller forsiktig skiljing av rotfesta sideskot. Riktig tidspunkt og skånsam handtering avgjer kor raskt dei nye plantene kjem i normal vekst.

Førebuing av planteplassen

Start med å velje ein plass i halvskugge eller lys skugge. Jorda bør vere fuktbevarande, men ho må sleppe overskotsvatn bort etter kraftig regn. Fjern fleirårig rotugras før planting, fordi seinare luking mellom dei grunne røtene kan bli vanskeleg. Arbeid gjerne jorda i eit felt som er breiare enn den planlagde plantegruppa.

Bland inn moden kompost eller lauvmold i dei øvste tjue til tretti centimetrane. Organisk materiale gir både betre drenering og større evne til å halde på vatn. I tung jord kan kompostert bark gi meir varig struktur. I sandjord bør mengda humusrikt materiale vere større for å redusere rask uttørking.

Planteholet skal vere litt breiare enn rotklumpen, men ikkje unødvendig djupt. Planten skal stå på om lag same nivå som han stod i potta. Djup planting kan dekkje vekstpunktet og føre til roteskadar. For høg planting gjer på si side rotklumpen meir utsett for tørke.

Vatn rotklumpen godt før han blir teken ut av potta. Tørre røter kan vere vanskelege å gjennomfukte etter at planten er sett i jorda. Løys forsiktig opp tett samanvaksne røter utan å rive dei sund. Dersom røtene går i ring langs pottekanten, bør dei rettast varsamt utover.

Sjølve plantinga og etableringa

Set planten midt i planteholet og fordel røtene så naturleg som mogleg. Fyll tilbake jord i fleire omgangar og trykk lett med hendene. Jorda skal ha god kontakt med røtene, men ho må ikkje pakkast hardt. Komprimert jord reduserer lufttilgangen og forseinkar etableringa.

Vatn grundig rett etter planting, sjølv om jorda verkar fuktig. Vatnet hjelper jorda med å leggje seg rundt røtene og fjerne store luftlommer. Etter vatninga kan det vere nødvendig å fylle på litt meir jord. Kontroller samtidig at planten framleis står i rett høgd.

Den første vekstsesongen bør jorda haldast jamt fuktig. Nyplanta lungeurt har eit avgrensa rotsystem og toler tørke dårlegare enn etablerte plantar. Kontroller fukta regelmessig under varme og vindfulle periodar. Unngå små daglege skvettar, fordi dei fremjar grunne røter.

Legg eit tynt lag organisk dekkmateriale rundt planten etter planting. Dekklaget reduserer fordamping og hindrar ugrasfrø i å spire. Det må ikkje dekkje bladrosetten eller liggje tett mot bladfestet. Ein open sone rundt vekstpunktet minskar risikoen for råte.

Formeiring ved deling

Deling er den tryggaste metoden når du ønskjer nye plantar med same eigenskapar som morplanten. Arbeidet kan gjerast tidleg på våren før kraftig bladvekst, eller like etter blomstring. Vel ein kjøleg og overskya dag dersom det er mogleg. Sterk sol og tørr vind aukar væsketapet frå dei delte plantene.

Grav rundt heile tua med ein spade eller greip. Løft rotklumpen varsamt opp og rist eller spyl bort noko av jorda slik at vekstpunkta blir synlege. Del tua med hendene eller ein rein og skarp kniv. Kvar del bør ha fleire friske røter og minst eitt tydeleg vekstpunkt.

Fjern gamle, mørke eller mjuke rotdelar før dei nye delane blir planta. Friskt rotvev er fast og lyst, medan skadd vev ofte er brunt og illeluktande. Store blad kan kortast litt inn for å redusere fordampinga. Unngå likevel å fjerne alt grønt bladverk, fordi planten treng blad til fotosyntesen.

Plant delane med ein gong og vatn grundig. Dersom dei må oppbevarast ei kort stund, bør røtene pakkast i fuktig materiale og haldast i skuggen. Dei første vekene må jorda ikkje tørke ut. Når nye blad viser seg, er det eit teikn på at røtene har byrja å fungere normalt.

Formeiring med frø og sideskot

Frøformeiring gir fleire plantar, men avkommet kan avvike frå morplanten. Frøa bør samlast straks dei er modne, fordi dei lett fell ned på bakken. Såing med ferske frø gir ofte betre resultat enn lang lagring. Merk såbrettet nøye, sidan spiringa kan vere ujamn.

Så frøa i ei laus blanding av såjord og fint organisk materiale. Dekk dei med eit tynt lag jord eller grus. Frøa kan ha nytte av ein kjøleg periode før spiring. Utandørs såing om hausten etterliknar den naturlege kuldebehandlinga.

Småplantene må haldast jamt fuktige, men ikkje våte. Dei veks best i lyst miljø utan sterk, direkte sol. Når dei har utvikla fleire ekte blad, kan dei priklast i eigne potter. Plant dei ut når rotsystemet held jordklumpen godt saman.

Nokre etablerte plantar dannar sideskot med eigne røter nær ytterkanten av tua. Desse kan skjerast laus og plantast som sjølvstendige plantar. Metoden er mindre inngripande enn å dele heile morplanten. Vel berre skot som har eit tydeleg vekstpunkt og eit tilstrekkeleg rotfeste.