Gazanya çiçeğinin dikimi ve çoğaltılması

Gazanya çiçeğinin güçlü kökler oluşturması ve bol çiçek açması, doğru dikim zamanı ile uygun toprak hazırlığına bağlıdır. Fideler yeterince sıcak bir toprağa yerleştirildiğinde yeni ortamlarına daha hızlı uyum sağlar. Dikim sırasında kök boğazının gereğinden fazla derine gömülmemesi çürüme riskini azaltır. Tohum, çelik ve kökten ayırma yöntemleri sayesinde sağlıklı bitkilerden yeni gazanyalar elde edilebilir.

Gazanya dikiminde en sık yapılan hata, yalnızca çiçek rengine göre yer seçmektir. Bitkinin görsel etkisi kadar güneş süresi, drenaj ve hava dolaşımı da değerlendirilmelidir. Gölgede kalan veya yağmur suyunun biriktiği alanlarda fideler kısa sürede zayıflayabilir. Bu nedenle dikim öncesindeki hazırlık, sezon boyunca yapılacak bakımı önemli ölçüde kolaylaştırır.

Çoğaltma yöntemi seçilirken çeşidin özellikleri ve elde edilmek istenen sonuç dikkate alınmalıdır. Tohumdan yetiştirilen bitkiler ana bitkiden farklı renk veya büyüme özellikleri gösterebilir. Çelikle çoğaltma ise belirli bir çeşidin özelliklerini korumak için daha güvenilir bir yöntemdir. Kökten ayırma, çok yıllık olarak korunmuş ve genişlemiş bitkilerde uygulanabilir.

Yeni çoğaltılan fideler ilk haftalarda yetişkin bitkilerden daha hassastır. Kök sistemi gelişene kadar toprak tamamen kurutulmamalı, fakat ıslak da bırakılmamalıdır. Güçlü öğle güneşine birden çıkarılan genç fidelerde yaprak yanıkları görülebilir. Kademeli alıştırma, dikim şokunu ve gelişim kaybını azaltır.

Dikim zamanı ve alan hazırlığı

Gazanya fideleri, ilkbahar donlarının sona ermesinden sonra dışarı dikilmelidir. Toprak sıcaklığının yükselmesi köklerin hızlı çalışmasını ve yeni yaprakların oluşmasını destekler. Soğuk ve ıslak zemine erken dikilen fidelerde kök gelişimi yavaşlayabilir. Gece sıcaklıkları düzenli biçimde 10 derecenin üzerinde olduğunda dikim daha güvenli hâle gelir.

Dikim alanı yabancı otlardan, eski köklerden ve iri taşlardan temizlenmelidir. Toprak yaklaşık bir kürek derinliğinde gevşetilerek sıkışmış katmanlar kırılmalıdır. Ağır topraklarda drenajı artırmak amacıyla iri kum, pomza veya ince çakıl kullanılabilir. Organik madde gerekiyorsa yalnızca iyi olgunlaşmış kompost tercih edilmelidir.

Fideler arasında çeşidin gelişim gücüne göre yaklaşık 20 ile 30 santimetre mesafe bırakılabilir. Çok sık dikim ilk haftalarda dolgun görünse de ilerleyen dönemde hava dolaşımını azaltır. Aşırı geniş aralıklar ise yüzeyin uzun süre boş kalmasına neden olabilir. Dikim düzeni hazırlanırken bitkinin olgunlaştığındaki çapı dikkate alınmalıdır.

Kaya bahçelerinde gazanya, hafif eğimli ve suyun hızla uzaklaştığı bölümlere yerleştirilebilir. Bordür dikimlerinde renklerin dengeli görünmesi için aynı çeşitten küçük gruplar oluşturulabilir. Karışık dikimlerde benzer su ve güneş ihtiyacına sahip türler seçilmelidir. Sürekli nem isteyen bitkilerle aynı alana dikmek bakım dengesini zorlaştırır.

Fide ve saksı dikimi

Fide dikiminden önce kök topu dikkatlice incelenmelidir. Kabın çevresini tamamen saran kökler varsa dış katman hafifçe gevşetilebilir. Çürümüş, siyahlaşmış veya kötü kokan kökler temizlenmelidir. Sağlıklı kökler genellikle açık renkli, esnek ve sıkı yapıdadır.

Dikim çukuru kök topundan biraz daha geniş hazırlanmalıdır. Fide, eski saksısında bulunduğu derinlikle aynı seviyeye yerleştirilmelidir. Kök boğazını toprak altında bırakmak özellikle ağır topraklarda çürümeye yol açabilir. Çukur doldurulduktan sonra toprak elle hafifçe bastırılmalı, fakat aşırı sıkıştırılmamalıdır.

Dikimin hemen ardından kök çevresine yavaşça su verilmelidir. Bu ilk sulama, toprak parçacıklarının köklerle temas etmesini ve hava boşluklarının azalmasını sağlar. Sonraki sulama için toprağın üst kısmının hafifçe kuruması beklenebilir. Fide tamamen yerleşmeden uzun süreli susuzluk yaşatılmamalıdır.

Saksı dikiminde bitkinin gelişebileceği genişlikte bir kap seçilmelidir. Tek bir gazanya için yaklaşık 15 ile 20 santimetre çapında bir saksı başlangıçta yeterli olabilir. Birden fazla bitki dikilecekse daha geniş ve tercihen sığ kaplar kullanılabilir. Kabın altında su tahliye deliklerinin bulunması vazgeçilmez bir koşuldur.

Tohumdan çoğaltma

Gazanya tohumları ilkbaharda doğrudan bahçeye ekilebilse de kontrollü ortamda fide üretmek daha güvenilir sonuç verir. Ekim, son don tarihinden yaklaşık altı ile sekiz hafta önce yapılabilir. Temiz ve hafif bir fide harcı kullanmak kök hastalıklarının önlenmesine yardımcı olur. Tohum kabı mutlaka drenaj deliklerine sahip olmalıdır.

Tohumlar harcın üzerine aralıklı olarak yerleştirilmeli ve ince bir katmanla örtülmelidir. Çok derin ekim çimlenmeyi geciktirebilir veya tamamen engelleyebilir. Harç püskürtme yöntemiyle nemlendirilerek tohumların yerinden oynaması önlenebilir. Kap şeffaf bir örtüyle kapatılırsa nem daha dengeli korunur.

Çimlenme döneminde yaklaşık 18 ile 22 derece arasındaki sıcaklık uygun kabul edilir. Tohumlar çeşide ve koşullara bağlı olarak bir ile üç hafta içinde filizlenebilir. İlk sürgünler görüldüğünde örtü kaldırılmalı ve kap aydınlık bir yere alınmalıdır. Yetersiz ışık altında fideler ince, uzun ve dayanıksız gelişir.

Gerçek yapraklar oluştuktan sonra fideler ayrı küçük saksılara şaşırtılabilir. Şaşırtma sırasında genç kökler gövdeden çekilmemeli, yapraklardan dikkatlice tutulmalıdır. Dışarı dikimden önce fideler yaklaşık bir hafta boyunca dış koşullara alıştırılmalıdır. İlk günlerde kısa süreli gölge, sonraki günlerde ise giderek artan güneş süresi sağlanabilir.

Çelik ve kökten ayırma yöntemi

Çelikle çoğaltma, özellikle ana bitkinin çiçek rengini ve büyüme biçimini korumak için tercih edilir. Sağlıklı, hastalıksız ve çiçeksiz yan sürgünler seçilmelidir. Yaklaşık beş ile sekiz santimetre uzunluğundaki çelikler çoğu durumda yeterlidir. Kesim temiz ve keskin bir bıçakla bir boğumun hemen altından yapılmalıdır.

Çeliğin alt kısmındaki yapraklar çıkarılarak toprağa girecek bölüm açığa çıkarılır. Köklenme harcı olarak torf ve perlit karışımı kullanılabilir. Çelikler harca yerleştirildikten sonra çevreleri hafifçe bastırılmalıdır. İlk sulama, harcı eşit biçimde nemlendirecek kadar yapılmalıdır.

Köklenme sürecinde yüksek nem yararlı olsa da havasız ve sürekli ıslak ortam çürümeye neden olabilir. Kap aydınlık fakat doğrudan öğle güneşi almayan bir yerde tutulmalıdır. Yeni yaprak oluşumu genellikle köklenmenin başladığını gösterir. Kökler güçlendikten sonra genç bitkiler daha besleyici bir karışıma aktarılabilir.

Kökten ayırma işlemi ilkbaharda aktif büyüme başlamadan önce uygulanabilir. Ana bitki topraktan çıkarıldıktan sonra köklü bölümler temiz bir aletle ayrılır. Her parçanın sağlıklı kökler ve en az bir güçlü gelişim noktası taşıması gerekir. Ayrılan parçalar gecikmeden yeni yerlerine dikilmeli ve ilk haftalarda düzenli biçimde kontrol edilmelidir.