Planting og formeiring av bergaster i hagen

Bergaster etablerer seg best når ho blir planta i veldrenert jord på ein solrik og varm stad. God planting handlar ikkje berre om å setje rota i jorda, men om å skape eit miljø der planta kan byggje eit sterkt rotsystem frå starten. Formeiring kan gjerast både ved deling og frø, men deling gir raskast og mest føreseieleg resultat. Med rett tidspunkt, varsam handtering og god etterstell kan ein raskt få fleire friske planter til bed, kantar og naturlege staudefelt.

Rett tidspunkt og førebuing av planteplassen

Våren er eit svært godt tidspunkt for planting av bergaster. Då er jorda i ferd med å bli varm, og planta får lang tid til å etablere røter før vinteren. Planting tidleg på hausten kan òg fungere der klimaet er mildt og jorda held seg lun. Sein haustplanting bør unngåast, fordi røtene då kan kome for dårleg i gang før kulda kjem.

Planteplassen bør vere solrik og open. Bergaster toler noko lett skugge, men rik bløming krev mykje lys. Dersom planta blir sett i halvskugge, bør jorda vere ekstra godt drenert og konkurransen frå andre planter liten. Ein varm plass gir tettare vekst og meir stabil blomsterdanning.

Før planting bør jorda løysast godt i djupna. Tett jord bør blandast med kompost og mineralsk materiale som sand eller fin grus. Målet er ikkje å lage ei altfor næringsrik jord, men ei jord der røtene kan puste og vekse fritt. God jordstruktur ved planting er ofte viktigare enn seinare gjødsling.

Ugras må fjernast grundig før planta blir sett ned. Fleirårig rotugras kan konkurrere sterkt med unge bergasterplanter. Når planta først er etablert, toler ho konkurranse betre, men starten bør vere rein og roleg. Ei god førebuing sparer mykje arbeid seinare.

Slik plantar du bergaster korrekt

Planteholet bør vere breiare enn rotklumpen, men ikkje unødvendig djupt. Planta skal stå på same djupn som ho stod i potta. Dersom rothalsen kjem for djupt, kan fukt samle seg rundt basis og gi rotproblem. Dersom rota står for høgt, kan ho tørke ut før ho får kontakt med jorda.

Rotklumpen bør vatnast godt før planting. Er røtene tett snurra rundt kanten av potta, kan dei løysast varsamt med fingrane. Dette hjelper røtene å vekse ut i den nye jorda i staden for å halde fram i ring. Ein kompakt rotklump etablerer seg ofte seinare enn ein som er lett opna.

Etter planting skal jorda trykkjast lett til rundt rota. Ho skal ha god kontakt med rotklumpen, men ikkje pakkast så hardt at luftporene forsvinn. Vatn grundig etterpå, sjølv om jorda verkar fuktig. Vatninga set jorda rundt røtene og reduserer luftlommer.

Planteavstanden bør tilpassast sort og bruksområde. I eit staudebed er det betre å gi litt for god plass enn å plante for tett. God avstand reduserer sjukdomspress og gir planta rom til å utvikle ei vakker tue. Etter nokre år kan holrom mellom plantene fyllast naturleg gjennom vekst eller deling.

Formeiring ved deling

Deling er den enklaste og mest sikre måten å formeire bergaster på. Metoden gir planter som er like morplanta, noko som er viktig når ein ønskjer same blomsterfarge og vekstform. Deling fornyar samstundes gamle tuer som har blitt tette eller svake i midten. Dette gjer deling til både formeiring og vedlikehald.

Det beste tidspunktet for deling er våren, når nye skot så vidt har kome i gang. Då ser ein lett kvar dei friske delane av tua sit. Planta kan gravast opp med greip eller spade, og jorda ristast varsamt av. Deretter kan tua delast med hendene, ein skarp spade eller ein rein kniv.

Kvar del bør ha fleire friske skot og eit godt rotsystem. Små, svake bitar kan overleve, men dei brukar lenger tid på å bli prydverdi i bedet. Gamle, harde og daude midtparti bør fjernast. Dei beste delane sit ofte rundt ytterkanten av ei eldre tue.

Etter deling må plantene setjast raskt tilbake i jord. Røtene bør ikkje liggje lenge i sol eller vind, for dei tørkar fort. Vatn grundig etter planting, og hald jorda jamt fuktig dei første vekene. Når ny vekst kjem tydeleg i gang, kan ein gradvis redusere oppfølginga.

Formeiring frå frø og vidare stell

Bergaster kan òg formeirast frå frø, men resultatet kan variere meir. Frøplanter kan få små skilnader i blomsterfarge, høgd og vekstkraft. Dette kan vere spennande i naturlege plantingane, men mindre ønskjeleg dersom ein vil kopiere ein bestemt plante. Frøformeiring passar difor best for den som ønskjer variasjon og mange planter.

Frø kan såast i potter eller brett med lett såjord. Dei bør dekkjast tynt, fordi små frø ofte spirer betre når dei ikkje ligg for djupt. Jorda skal haldast jamt fuktig, men aldri klissvåt. God lufting reduserer risikoen for sopp og småplantesjukdomar.

Når småplantene har fått fleire blad, kan dei priklast om i eigne potter. Dei bør herdast gradvis før utplanting, særleg dersom dei har stått inne eller i drivhus. Direkte overgang til sterk sol og vind kan gi sviing og vekststans. Ei roleg tilvenning gir sterkare planter.

Unge planter bør ikkje pressast for hardt første året. Fjern ugras rundt dei, vatn ved tørke og unngå kraftig gjødsling. Målet er først og fremst eit godt rotsystem. Når røtene er sterke, vil bløminga kome meir stabilt dei neste sesongane.